Filozofia, idee i społeczeństwo

Chciałbym w tym miejscu polecić nowy blog Jakuba Bożydara Wiśniewskiego, którego filozoficzno-ekonomiczna tematyka powinna zainteresować czytelników niniejszej strony.

Zapowiadane przeze mnie polskie wydanie książki Murraya N. Rothbarda “Ethics of Liberty” jest już w sprzedaży u wydawcy.

Peter Leeson, ekonomista z University of Chicago, autor wielu pasjonujących publikacji z zakresu ekonomicznej analizy prawa (w szczególności - serii artykułów i książki nt. XVII-XVIII-wiecznych piratów) opublikował ostatnio bardzo ciekawy tekst o średniowiecznych europejskich ordaliach (sądach bożych) pt. “Ordeals” (PDF).

Próby żelaza (oskarżony trzyma w ręce rozgrzane żelazo, po trzech dniach sprawdza się stan jego obrażeń - jeśli spełniają pewien standard czystości, jest niewinny), wody ciepłej (podobnie jak w próbie żelaza) i zimnej (sprawdza się, czy oskarżony tonie, jeśli tak - jest niewinny) kojarzą się nam zwykle ze ślepym przesądem i bezsensownym okrucieństwem średniowiecznego prawa karnego. Leeson proponuje alternatywne wyjaśnienie, formułując i uzasadniając dwa modele.

Pierwszy równowagowy model zakłada, że oskarżony jest silnie przekonany o tym, że Bóg zapewni ujawnienie prawdy poprzez ordalia (silne oddziaływanie przesądu). Jeśli jest winny, w każdym przypadku odmówi poddania się sądowi bożemu (co może oznaczać niższą karę niż dotkliwość próby żelaza plus kara za udowodnione w ten sposób przestępstwo). Jeśli jest niewinny, zawsze podda się dobrowolnie sądowi bożemu. Widząc tę dobrowolność, przeprowadzający ordalia księża, słusznie wnioskują, że oskarżony jest niewinny. Organizują więc próbę w taki sposób, żeby wykazała niewinność. W stanie równowagi, wyniki ordaliów zawsze wspierają przesąd, który czyni je efektywnymi (oszustwo księży nie wychodzi na jaw).

Sceptycyzm oskarżonych, księży i społeczności wobec ordaliów wymaga modyfikacji powyższego modelu. Żeby uniknąć negatywnych konsekwencji puszczania wolno wszystkich poddanych próbie, w nowym modelu księża muszą zapewnić, że pewna liczba osób zostanie skazana (zwiększają prawdopodobieństwo niepowodzenia strategii winnej osoby chcącej się “wywinąć” poprzez sąd boży). Księża biorą więc pod uwagę siłę przesądu w społeczności oraz konieczność zachowania odpowiedniego poziomu odstraszania.

Im słabsza wiara społeczności w przesąd, tym więcej poddanych próbie trzeba skazać (i odwrotnie - im mocniejsza wiara, tym mniej trzeba ich skazać). Wraz ze spadkiem tej wiary, ordalia stają się narzędziem bardziej kosztownym. Dlatego ważne było zapewnienie religijnej, niemal sakramentalnej, oprawy sądów bożych. Istotne było również, że każdy rodzaj próby miał teologiczne uzasadnienie, co sprawiało, że nie były one postrzegane jako arbitralne.

Leeson formułuje kilka hipotez, które konfrontuje z wiedzą historyczną. Pierwsza z nich mówi, że większość poddanych ordaliom jest uniewinniana. Historycy potwierdzają tę predykcję wskazując m.in., że gorące żelazo prawie nigdy nie powodowało obrażeń (oczywiście nie jest to efekt cudu, lecz świadomego działania księży), a mężczyźni znacznie częściej poddawani byli próbie zimnej wody niż kobiety (mężczyźni prawie zawsze toną, kobiety są lżejsze i zarazem mniej “topliwe”). Druga hipoteza mówi, że osoby niewierzące nie będą poddawane sądom bożym. I faktycznie, największa grupa nie-chrześcijan - żydzi - nie mogli zastosować tego środka dowodowego.

Zgodnie z trzecią hipotezą ordalia przestają być stosowane, gdy tracą poparcie kleru. Według Leesona, gdy Kościół katolicki wycofał swoje poparcie dla sądów bożych, w Anglii zastąpione zostały one przez sąd przysięgłych (jury), a na kontynencie zastąpił je proces inkwizycyjny.

Leeson konkluduje, że przesądy i inne błędne wierzenia mogą być korzystne dla społeczeństwa, gdyż sam fakt wiary w nie pozwala na ich efektywne wykorzystanie do rozwiązywania różnorodnych problemów. Tak więc, gdyby podobny zestaw przesądów był powszechny w dzisiejszych czasach, korzystne i uzasadnione wydawałoby się przywrócenie sądów bożych.

Jak pisze Leeson, społeczeństwo, które nie wierzy, że niewidzialna, wszechmocna i wszechwiedząca istota regularnie ingeruje w ludzkie sprawy, by zapewnić pewną kosmiczną sprawiedliwość, będzie musiało poświęcić więcej zasobów na zwalczanie i zapobieganie przestępstwom niż społeczeństwo, w którym każdy w taką istotę wierzy mocno. Przesądne społeczeństwo radzi sobie w tym względzie lepiej niż społeczeństwo naukowe - podsumowuje Leeson.

Pozwalam sobie niniejszym na reklamę pierwszego polskiego wydania Ethics of Liberty Murraya N. Rothbarda (Etyka Wolności, wyd. Fijor, Warszawa 2010) w przekładzie Jakuba Wozińskiego i Jana Fijora. Tytułem polskiego wprowadzenia w książce opublikowany został artykuł mojego autorstwa pt. “Etyka wolności Murraya N. Rothbarda”, który jest częścią mojego większego projektu poświęconego głównie libertariańskiej filozofii prawa. Zachęcam do nabycia tej pozycji, gdy tylko pojawi się w dystrybucji (niebawem).

David Friedman na swoim blogu przytacza rozważania Majmonidesa, XII-wiecznego komentatora Talmudu, na temat zastosowania prawa karnego wobec osób śmiertelnie chorych. Według Majmonidesa, jeśli ktoś umiera w wyniku śmiertelnej choroby, to zabicie go nie jest morderstwem - przy założeniu, że jesteśmy pewni, że denat rzeczywiście i tak umarłby z powodu choroby.

Jednakże, szczególnie interesująca jest sytuacja, gdy umierający na śmiertelną chorobę kogoś zabije. Jeśli dokona tego w obecności sądu, dokonuje morderstwa i może być za to skazany. Problem powstaje, gdy do zabójstwa dojdzie jedynie w obecności świadka. Jak wiadomo, świadkowie mogą kłamać. Normalnie, jeśli świadkowi udowodni się krzywoprzysięstwo, które doprowadziło do egzekucji niewinnego, taki świadek jest winny morderstwa i sam zostanie stracony. Jeśli jednak zeznania prowadzą do egzekucji oskarżonego, który umiera na śmiertelną chorobę, świadek nie zostanie stracony, gdyż zabicie kogoś, kto umiera na śmiertelną chorobę nie jest morderstwem.

Świadek w takiej sytuacji jest więc niewiarygodny, bo bezpieczną strategią dla niego jest złożyć zeznania obciążające umierającego na śmiertelną chorobę. Z czego wynika, że nie można skazać osoby umierającej na śmiertelną chorobę, która dopuściła się zabójstwa, jeśli to zabójstwo nie miało miejsca w obecności sądu.

W dniach 7 - 8 czerwca w Kazimierzu Dolnym odbędzie się konferencja naukowa pt. “Libertarianizm: teoria, praktyka, interpretacje”, organizowana przez Zakład Filozofii Polityki i Komunikacji Społecznej Wydziału Politologii UMCS oraz Katedrę Teorii Organizacji i Kierownictwa Wydziału Prawa i Administracji UMCS. (Źródło)

W trakcie konferencji przedstawiłem referat pt. “Libertariańska teoria prawa Murraya N. Rothbarda”, w którym dokonałem krytycznej rekonstrukcji i oceny tej koncepcji. Planowana jest publikacja pokonferencyjna z pełnymi tekstami artykułów przygotowanych na konferencję, która stanowić będzie niewątpliwie bardzo wartościowe wydawnictwo.

Program konferencji (PDF).

2008 Milton Friedman Prize for Advancing Liberty otrzymał Yon Goicoechea, 23-letni wenezuelski student prawa, przywódca studenckiego ruchu opozycyjnego, który przyczynił się do uniemożliwienia Hugo Chavezowi uzyskania pełni dyktatorskich kompetencji. Muszę przyznać, że jestem pozytywnie zaskoczony decyzją Cato.

Jako Conference Executive pozwalam sobie zaprosić wszystkich zainteresowanych na Libertarian International 2008 Spring Conference, która odbędzie się w Warszawie w dniach 28-29 czerwca 2008. Więcej informacji znajduje się na stronie: http://warsaw2008.libertarian.co.uk/.

Dear Friends of Liberty,

Libertarian International is the largest network of freedom-loving individuals in Europe. A network, not an organisation. Our members fight for their ideas and valued causes in their respective countries and transnationally. Two high points of the year, however, are our spring and autumn conferences when we catch up with foreign friends, meet new ones, recharge our moral batteries and draw inspiration from speakers at the cutting edge of libertarian philosophy.

You are invited to the Libertarian International 2008 Spring Conference, to be held on 28-29 June in Warsaw. Expect a memorable event. We will be introducing the new generation of libertarian thinkers — young, exciting, never-heard-before students and scholars, exploring radical ideas, pushing the boundaries to the point of controversy, and who will change libertarian conversation forever.

Don’t miss it. Be the first to discover our leading lights of tomorrow.

Christian Michel
President, Libertarian International

Mikołaj Barczentewicz
Conference Executive

Jak podaje dzisiejszy New York Times, we wtorek odbyło się głosowanie kadry naukowej Harvard University nad przyjęciem polityki publikowania wyników badań oraz artykułów naukowych w internecie, bez żadnych ograniczeń dostępu (za darmo, krótko mówiąc). Według relacji dyrektora biblioteki uniwersyteckiej, prof. Roberta Darntona, po ogłoszeniu wyników głosowania (przytłaczająca większość za wnioskiem) dał się słyszeć chór okrzyków wyrażających zadowolenie i podniecenie z tego wydarzenia, które może być kamieniem milowym na drodze do nowego modelu pracy naukowej. Strona internetowa, która ma stanowić platformę do publikacji już działa, a ostateczne prace powinny być zakończone do 1 kwietnia.