Prawo naturalne contra prawo pozytywne

Tytuł oryginału: Natural Law versus Positive Law

Tłumaczenie: Mikołaj Barczentewicz

Tekst ten stanowi tłumaczenie trzeciego rozdziału „The Ethics of Liberty” Murraya N. Rothbarda (New York: New York University Press, 1998).

Z tego, że prawo naturalne jest odkrywane drogą rozumową z “podstawowych inklinacji ludzkiej natury … absolutnych, niezmiennych i cechujących się uniwersalną prawdziwością w każdym miejscu i czasie”, wynika, że prawo naturalne dostarcza nam obiektywnego zestawu norm etycznych, dzięki którym możemy oceniać ludzkie działania w dowolnym miejscu i czasie [1]. Prawo naturalne jest w istocie całkowicie „radykalną” etyką, gdyż stawia istniejący status quo, który w dużym stopniu łamie prawo naturalne, w obiektywnym świetle rozumu. W dziedzinie polityki i działalności państwa, prawo naturalne daje człowiekowi zestaw norm, które są radykalnie krytyczne wobec istniejącego prawa pozytywnego (positive law) narzuconego przez państwo. W tym miejscu potrzebujemy jedynie by zauważyć, że istnienie prawa naturalnego, możliwego do odkrycia za pomocą rozumu, stanowi potencjalnie ogromne zagrożenie dla status quo i zarzut wobec ślepego zwyczaju tradycji lub arbitralnej woli aparatu państwowego.

Zasady prawne jakiegokolwiek społeczeństwa mogą być ustanowione na trzy różne sposoby: (a) przez stosowanie tradycyjnych zwyczajów danego plemienia lub wspólnoty; (b) przez przestrzeganie arbitralnej, wyrażanej ad hoc woli tych, którzy stoją na czele aparatu państwowego; lub (c) przez wykorzystanie ludzkiego rozumu w celu odkrycia prawa naturalnego – krótko mówiąc: przez niewolniczy konformizm wobec arbitralnych zachcianek lub przez użycie rozumu. Są to w istocie jedyne możliwe drogi do ustanowienia prawa pozytywnego. Możemy w tym miejscu uznać, że ostatnia metoda jest zarazem najbardziej odpowiednia dla człowieka, w jego godności i pełni człowieczeństwa, i potencjalnie najbardziej „rewolucyjna” wobec status quo.

W naszym stuleciu szeroko rozpowszechniona ignorancja i pogarda wobec istnienia prawa naturalnego, ograniczyła poparcie ludzi do metod (a) lub (b) albo ich mieszanki. Odnosi się to nawet do tych, którzy próbują walczyć o indywidualną wolność (individual liberty). Dlatego też są libertarianie, którzy chętnie bezkrytycznie zaadoptowaliby common law, pomimo wielu jego anty-libertariańskich skaz. Inni, jak Henry Hazlitt, odrzuciliby wszelkie konstytucyjne ograniczenia nałożone na rząd, by polegać jedynie na woli większości wyrażonej przez legislaturę. Żadna z tych grup nie wydaje się rozumieć koncepcji użycia struktury racjonalnego prawa naturalnego jako drogowskazu dla kształtowania prawa pozytywnego. [2]

Chociaż teoria prawa naturalnego była często błędnie wykorzystywana w obronie politycznego status quo, jej radykalne i „rewolucyjne” implikacje doskonale zrozumiał wielki katolicki libertariański historyk Lord Acton. Acton widział jasno, że głęboką skazą w koncepcji politycznej filozofii prawa naturalnego starożytnych Greków – i ich późniejszych zwolenników – była identyfikacja polityki i obyczajów, a następnie uznanie państwa za najwyższy społeczny czynnik moralny. Od Platona i Arystotelesa proklamowana supremacja państwa opierała się na ich poglądzie, iż „moralność nie jest rozdzielna od religii a polityka od obyczajów oraz, że w religii, moralności i polityce istnieje tylko jeden legislator i jedna władza”. [3]

Acton dodaje, że stoicy rozwinęli prawidłowe, nie-państwowe zasady politycznej filozofii prawa naturalnego, które zostały wskrzeszone w okresie nowożytnym przez Grocjusza i jego zwolenników. „Od tamtego czasu możliwe stało się uczynienie polityki kwestią zasad i sumienia”. Reakcją państwa na ten teoretyczny postęp był horror:

Gdy Cumberland i Pufendorf odkryli prawdziwe znaczenie doktryny [Grocjusza], każda władza, każdy triumfujący interes odskoczył przerażony … To był manifest, w wyniku którego wszystkie osoby, które uznały, że polityka jest kwestią sumienia bardziej niż siły, musiały uznać swoich adwersarzy za ludzi bez zasad. [4]

Acton widział jasno, że każdy zestaw obiektywnych zasad moralnych zakorzeniony w naturze człowieka, musi w sposób nieunikniony wejść w konflikt ze zwyczajem i z prawem pozytywnym. Dla Actona ten wieczny konflikt stanowił zasadniczą cechę klasycznego liberalizmu: „liberalizm życzy sobie, co być powinno, bez oglądania się na to co jest” [5]. Jak pisze Himmelfarb o filozofii politycznej Actona:

Przeszłości odbierano wszelki autorytet chyba, że zgadzała się ona z moralnością. Wzięcie na poważnie liberalnej teorii historii, przyznanie pierwszeństwa temu „co być powinno” przed tym „co jest”, stanowi niemalże uruchomienie „permanentnej rewolucji”. [6]

Jednostka, uzbrojona w moralne zasady prawa naturalnego, stoi według Actona na stabilnej podstawie, z której może krytykować istniejące reżimy oraz instytucje i stawiać je w silnym i ostrym świetle rozumu. Nawet dalece mniej zorientowany politycznie John Wild jasno zdefiniował immanentnie radykalną naturą teorii prawa naturalnego:

Filozofia prawa naturalnego broni racjonalnej godności ludzkiej jednostki oraz jej prawa, a zarazem obowiązku do krytyki za pomocą słowa i czynu każdej istniejącej instytucji lub struktury społeczenej w oparciu o te uniwersalne zasady moralne, które mogą być pojęte samodzielnie przez każdy intelekt. [7]

Jeśli idea prawa naturalnego jest w swojej istocie „radykalna” i głęboko krytyczna wobec istniejących instytucji politycznych, to w jaki sposób prawo naturalne zostało powszechnienie sklasyfikowane jako „konserwatywne”? Profesor Parthemos uważa prawo naturalne za „konserwatywne” ponieważ jego zasady są uniwersalne, stałe i niezmienne, i dlatego też są „absolutnymi” zasadami sprawiedliwości [8]. Jest to prawda – ale w jaki sposób stałość zasad implikuje „konserwatyzm”? Patrząc z przeciwnej strony – fakt, że teoretycy prawa naturalnego wywodzą z natury człowieka stałą strukturę prawa, niezależną od miejsca, czasu, zwyczaju, władzy lub norm grupowych, czyni takie prawo potężną siłą do radykalnych zmian. Jedynym wyjątkiem byłaby z pewnością rzadka sytuacja, że prawo pozytywne jest tożsame w każdym aspekcie z prawem naturalnym [9].